wiadomości

Weszły w życie (12 marca 2010 r.) przepisy zmieniające ustawę o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie, które wprowadziły m.in. nowe zasady odpowiedzialności członków zarządu oraz wewnętrznego organu kontroli organizacji mających status pożytku publicznego (OPP) za szkodę wyrządzoną organizacji działaniem lub zaniechaniem sprzecznym z prawem lub postanowieniami statutu. Nowe zasady odpowiedzialności określa nowy art. 27b. Wyjaśniamy znaczenie oraz konsekwencje wprowadzenia nowych zasad odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną swojej organizacji.

Pamiętamy, że art. 27b ustawy o pożytku reguluje zasady odpowiedzialności odszkodowawczej wyłącznie członków organów organizacji mających status OPP. Tak więc odpowiedzialność członków władz pozostałych organizacji, które takiego statusu nie mają, nadal oparta jest na zasadach ogólnych i wynika z art. 471 k.c. lub art. 415 k.c.

Treść art. 27b
1. Członek organu zarządzającego, organu kontroli lub nadzoru organizacji pożytku publicznego oraz likwidator organizacji pożytku publicznego odpowiada wobec tej organizacji za szkodę wyrządzoną działaniem lub zaniechaniem sprzecznym z prawem lub postanowieniami statutu organizacji pożytku publicznego, chyba że nie ponosi winy.
2. Członek organu zarządzającego, organu kontroli lub nadzoru oraz likwidator organizacji pożytku publicznego powinien przy wykonywaniu obowiązków dołożyć staranności wynikającej z zawodowego charakteru swojej działalności.
3. Członek organu zarządzającego, organu kontroli lub nadzoru organizacji pożytku publicznego wykonujący swoje obowiązki społecznie jest obowiązany dokładać przy tym należytej staranności.
4. Jeżeli szkodę, o której mowa w ust. 1, wyrządziło kilka osób wspólnie, osoby te ponoszą odpowiedzialność solidarną.

Co już było? Ogólne zasady odpowiedzialności
Należy zaznaczyć, że art. 27b nie wprowadza zupełnie nowej odpowiedzialności członków władz za wyrządzoną szkodę, lecz modyfikuje obowiązujące już wcześniej zasady tej odpowiedzialności. Do tej pory bowiem członkowie zarządu oraz organu kontroli mogli ponosić odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną organizacji na zasadach ogólnych – wynikających z art. 471 lub 415 Kodeksu cywilnego (dalej jako: k.c.).

Art. 471 k.c. mówi o odpowiedzialności za nienależyte wykonanie zobowiązania do zajmowania się sprawami majątkowymi lub działalnością gospodarczą organizacji pozarządowej. Jest to tzw. odpowiedzialność odszkodowawcza kontraktowa. „Dłużnik” obowiązany jest do naprawienia szkody (np. poprzez przywrócenie stanu poprzedniego, a najczęściej poprzez zapłatę odszkodowania) wynikłej z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania, chyba że niewykonanie lub nienależyte wykonanie wynika z okoliczności, za które nie ponosi on odpowiedzialności. Na podstawie tego przepisu dłużnik odpowiedzialny jest za niezachowanie należytej staranności (art. 472 k.c.). Takim „dłużnikiem” w rozumieniu tego przepisu może być również członek zarządu lub organu nadzoru organizacji pozarządowej, jeżeli wiąże go z organizacją np. umowa o pracę lub umowa zlecenia.

PRZYKŁAD: Zarząd Fundacji nieprawidłowo rozliczył dotację uzyskaną z urzędu miasta i organizacja została zobowiązana do jej zwrotu. Na ten cel Fundacja musiała zaciągnąć oprocentowaną pożyczkę. Nowy zarząd wystąpił w imieniu Fundacji z roszczeniem przeciwko członkom poprzedniego zarządu o odszkodowanie z tytułu strat poniesionych przez Fundację w wyniku nienależytego wykonywania przez nich swoich obowiązków.

Natomiast zgodnie z art. 415 k.c. każdy, kto ze swojej winy wyrządził drugiemu szkodę, zobowiązany jest do jej naprawienia. Jest to tzw. odpowiedzialność za czyn niedozwolony. Może być związana zarówno z działaniem, jak i z zaniechaniem. Czyn sprawcy pociągający za sobą odpowiedzialność cywilną musi wykazywać cechy (znamiona) takie, jak bezprawność czynu i wina w znaczeniu subiektywnym. Bezprawność czynu oznacza jego sprzeczność z obowiązującym porządkiem prawnym. Winę można natomiast przypisać sprawcy czynu w sytuacji, w której istnieją podstawy do negatywnej oceny jego zachowania z punktu widzenia zarówno obiektywnego, jak i subiektywnego (wyrok SN z dn. 7.05.2008 r., sygn. akt II CSK 4/08, LEX nr 424363).

PRZYKŁAD: Członek zarządu przelał część pieniędzy Stowarzyszenia z konta organizacji na swoje prywatne konto, a następnie za pomocą tych pieniędzy spłacił swój kredyt w banku. Po ujawnieniu tego faktu przez Komisję Rewizyjną osoba ta została odwołana z zarządu oraz zostało przeciwko niej złożone do prokuratury zawiadomienie o popełnieniu przestępstwa oraz pozew do sądu o zapłatę odszkodowania.

Niemniej jednak te ogólne, podstawowe zasady odpowiedzialności czasem ustawodawca uznaje za niewystarczające i wprowadza szczególne podstawy odpowiedzialności odszkodowawczej. Takie szczególne zasady wprowadzono najpierw w przepisach Kodeksu spółek handlowych (Ustawa z dn. 15 września 2000 r. Kodeks spółek handlowych – dalej jako k.s.h.) w stosunku do osób zasiadających w organach spółek kapitałowych, a od 12 marca 2010 r. w ustawie o pożytku w odniesieniu do osób pełniących funkcje w organach organizacji mających status organizacji pożytku publicznego.

Jak w spółkach
Przepis art. 27b ustawy o pożytku odpowiada w swej treści art. 293 k.s.h. i art. 483 k.s.h. Zgodnie z tymi przepisami członek zarządu, rady nadzorczej, komisji rewizyjnej i likwidator odpowiadają wobec spółki za szkodę wyrządzoną działaniem lub zaniechaniem sprzecznym z prawem lub postanowieniami umowy spółki, chyba że nie ponoszą  winy. Przy wykonywaniu swoich obowiązków powinni oni dołożyć staranności wynikającej z zawodowego charakteru swojej działalności. Jeżeli szkodę wyrządziło kilka osób wspólnie, odpowiadają za szkodę solidarnie (art. 294 k.s.h.).
Tak więc w przypadku spółek obowiązuje system, w którym spółka może wnosić o odszkodowanie od osób pełniących funkcje członka zarządu lub innego organu. Odpowiedzialność dotyczy zaniechania i działania oraz jest solidarna między członkami wszystkich władz. Zaniechanie to brak wymaganego działania w przypadku organizacji – to np. niezłożenie w wymaganym terminie sprawozdania z realizacji zleconego zadania publicznego.
Podobieństwo regulacji odpowiedzialności członków władz spółek oraz OPP pozwala na wykorzystanie poglądów doktryny i orzecznictwa sądowego odnoszącego się do tych przepisów do interpretacji art. 27b ustawy o pożytku.

Odpowiedzialność członków władz OPP
Zgodnie z art. 27b ustawy członek zarządu, organu kontroli lub nadzoru albo likwidator OPP jest obowiązany naprawić szkodę wyrządzoną tej organizacji wskutek naruszenia prawa lub postanowień statutu, do których przestrzegania jest on obowiązany, ponieważ jest związany organizacyjnie z OPP, chyba że to niewykonanie lub nienależyte wykonanie nie jest przez niego zawinione, gdyż przy wykonywaniu swych obowiązków dołożył wymaganej staranności. Oznacza to, że jeżeli członek organów OPP naruszy postanowienia statutu i tym działaniem wyrządzi organizacji szkodę, będzie zobowiązany do jej naprawienia.

PRZYKŁAD: Członkowie zarządu Stowarzyszenia mającego status OPP wbrew postanowieniom statutu użyczają lokal należący do Stowarzyszenia jednemu z członków zarządu, który wykorzystuje go do swoich prywatnych celów. Stowarzyszenie na podstawie art. 27b ustawy o pożytku może wystąpić przeciwko członkom zarządu z roszczeniem o odszkodowanie za straty poniesione z tego tytułu.

Celem odrębnego uregulowania odpowiedzialności odszkodowawczej członków zarządu, rady nadzorczej, komisji rewizyjnej i likwidatorów OPP było zapewne przede wszystkim ścisłe określenie powodów odpowiedzialności polegającej na niewykonaniu lub nienależytym wykonaniu stosunku łączącego ich z OPP, szczególnie gdy członkowie tych organów nie są związani z organizacją żadną umową regulującą ich obowiązki. Niewykonanie lub nienależyte wykonanie musi się łączyć z naruszeniem przepisów obowiązującego prawa lub postanowień statutu.

Moim zdaniem w tym przepisie zapomniano, iż niektóre OPP mogą działać na podstawie aktów wewnętrznych innych niż statut (np. organizacje kościelne). W związku z powyższym art. 27b ustawy powinien odnosić się do statutu lub innego aktu wewnętrznego organizacji. W obecnym stanie prawnym można dojść do przekonania, iż członek organu OPP, działającej na podstawie innego aktu wewnętrznego niż statut, nie poniesie odpowiedzialności odszkodowawczej na zasadach określonych w art. 27b za szkodę wyrządzoną zachowaniem sprzecznym z tym aktem wewnętrznym.

Przesłanki odpowiedzialności
Powodami uznania odpowiedzialności odszkodowawczej członka zarządu lub innego organu albo likwidatora OPP są (art. 27b):
niewykonanie lub nienależyte wykonanie obowiązków (np. zawarcie niekorzystnej umowy, bezpodstawne zwolnienie pracownika, prowadzenie działalności gospodarczej wbrew zapisom statutowym, nierozliczenie uzyskanej dotacji, nieprawidłowe rozliczenie z urzędem skarbowym);
szkoda (np. zapłacone kary, odszkodowania, zwrócone dotacje, wartość rzeczy sprzedanych poniżej wartości, utracone odsetki, czynsz, itp.);
związek przyczynowy pomiędzy niewykonaniem lub nienależytym wykonaniem obowiązków a szkodą (np. jeśli zarząd zwolnił bezpodstawnie pracownika, a ten otrzymał odszkodowanie od organizacji za niesłuszne zwolnienie, to można stwierdzić związek pomiędzy działaniem zarządu a szkodą poniesioną przez organizację);
zawinienie niewykonania lub nienależytego wykonania obowiązków. Wina to albo działanie umyślne, albo niedołożenie należytej staranności, a w wypadku zarządu niezachowanie staranności wynikającej z zawodowego charakteru działalności. Na przykład zarząd kupił za pieniądze organizacji obligacje spółki X, ale nie sprawdził starannie jej sytuacji finansowej. Spółka ogłosiła upadłość i organizacja straciła zainwestowane pieniądze – zarząd odpowiada za szkodę, ponieważ nie dołożył należytej staranności.

Organizacja powinna udowodnić: szkodę, niewykonanie lub nienależyte wykonanie obowiązków oraz związek przyczynowy między szkodą a niewykonaniem/nienależytym wykonaniem obowiązków. Na członku zarządu, innego organu albo likwidatorze spoczywa ciężar udowodnienia braku winy, czyli dołożenia należytej staranności przy wykonywaniu obowiązków (por. wyrok SN z dn. 9 lutego 2006 r., V CSK 128/05).

W praktyce dochodzenie roszczeń odszkodowawczych przez OPP będzie odbywało się na drodze sądowej. OPP musi złożyć pozew o zapłatę odszkodowania i w pozwie wykazać okoliczności, o których mowa jest wyżej. Oczywiście pomiędzy OPP a pozwanym lub pozwanymi (członkami organów) może zostać zawarta ugoda.

„Staranność” władz OPP
Osoba, w stosunku do której zostały podniesione roszczenia wynikające z art. 27b, może uchylić się od odpowiedzialności, wykazując, iż nie ponosi winy za powstałą szkodę (np. w sytuacji, gdy członek zarządu zachował wymaganą od niego staranność, a mimo to jego zachowanie spowodowało szkodę). Kiedy?

1. Od członków władz niewykonujących swoich funkcji społecznie wymaga się zachowania nie tylko należytej staranności, ale zachowania szczególnej staranności wynikającej z zawodowego charakteru działalności prowadzonej przez osobę odpowiedzialną, która stara się wykazać brak swojego zawinienia. Oznacza to, że sąd będzie badał, czy taka osoba była tak staranna przy prowadzeniu spraw OPP. Aby obronić się przed koniecznością zapłaty odszkodowania nie wystarczy więc wykazanie, że dochowało się należytej „przeciętnej” staranności. Od „profesjonalnych” członków władz OPP (nie wykonują swoich obowiązków społecznie, ale za wynagrodzeniem) wymaga się zachowania takiej staranności, jak od menadżerów spółek kapitałowych.
Wykonywanie obowiązków przez profesjonalnych członków władz OPP z zachowaniem staranności wynikającej z zawodowego charakteru ich działalności obejmuje w szczególności znajomość procesów organizacyjnych, finansowych, ale także kierowania zasobami ludzkimi oraz znajomości obowiązującego prawa i następstw z niego wynikających w zakresie prowadzonej działalności gospodarczej (por. wyrok SN z dn. 17 sierpnia 1993 r., sygn. akt III CRN 77/93).
2. Osoby pełniące społecznie swoje funkcje w OPP są oceniane według „normalnego” standardu, tj. zachowania należytej staranności.

Przyjmuje się, że już samo podjęcie się wykonywania obowiązków członka zarządu (lub innego organu) w sytuacji braku odpowiedniego wykształcenia i wiadomości lub doświadczenia potrzebnego do prowadzenia spraw i reprezentowania powinno być kwalifikowane jako naruszenie wymaganej staranności i sumienności.

PRZYKŁAD: Nowymi członkami zarządu OPP wybrano młode osoby niemające doświadczenia i wiedzy w zakresie realizacji projektów i rozliczania dotacji. W powodu błędów poczynionych przez te osoby OPP musi zwrócić dotację. Jeżeli OPP wystąpi do sądu przeciwko członkom zarządu o odszkodowanie, to nie będą oni mogli skutecznie bronić się tym, że nie ponoszą winy, ponieważ nie wiedzieli, jak należy postępować, z uwagi na brak doświadczenia i umiejętności.

Ciekawa jest też sytuacja, gdy status OPP uzyskuje spółka z ograniczoną odpowiedzialnością lub spółka akcyjna. Powstaje wątpliwość, czy odpowiedzialność odszkodowawczą regulują wówczas przepisy Kodeksu spółek handlowych, czy art. 27b ustawy o pożytku? Odpowiedź na to pytanie może mieć duże znaczenie praktyczne chociażby z uwagi na możliwość wytoczenia przez udziałowca lub akcjonariusza powództwa w imieniu spółki. Szersze rozważania na ten temat przekraczają jednak ramy tego artykułu.

Aby dochodzić odszkodowania od członków organów OPP, jeżeli nie naprawią szkody dobrowolnie, organizacja musi wystąpić z powództwem do sądu. Reprezentuje ją zarząd, chyba że ze statutu wynika co innego. Zwykle więc dochodzenie przez OPP odszkodowania od członków zarządu będzie wiązało się ze zmianą zarządu. Członkowie OPP nie mają uprawnienia do występowania do sądu z powództwem zamiast OPP.

Art. 27b ust. 4 ustawy stanowi, że jeżeli szkodę wyrządziło kilka osób wspólnie, osoby te ponoszą odpowiedzialność solidarną.

Odpowiedzialność solidarna oznacza, że poszkodowana OPP może żądać od każdego z członków zarządu lub organu kontroli (np. komisji rewizyjnej stowarzyszenia, rady fundacji) całości lub części odszkodowania. Na przykład, jeżeli w zarządzie były trzy osoby i wspólnie wyrządziły one szkodę, to wówczas organizacja może dochodzić od każdego z nich całego odszkodowania lub od każdego po 1/3).

Jeżeli szkoda OPP zostanie naprawiona przez jedną lub kilka odpowiadających solidarnie osób, pozostałe osoby są zwolnione od odpowiedzialności. Osoba/osoby, które pokryły szkodę, mogą domagać się zwrotu wypłaconego odszkodowania od pozostałych w takich częściach, jakie wynikają z ich udziału w odpowiedzialności. „Solidarność” odnosi się tylko do członków organu, którzy działali w zamierzony sposób. Może się więc okazać, że zawinili tylko niektórzy, co spowoduje, że pozostałe nie będą uczestniczyły w odpowiedzialności solidarnej (np. niektórzy członkowie zarządu nie brali udziału w podejmowaniu decyzji powodującej szkodę lub głosowali przeciw). Osoba/osoby, od których zasądzono odszkodowanie, muszą dochodzić roszczeń regresowych, czyli zwrotu od pozostałych tej części odszkodowania, która przypada na te osoby w odrębnym procesie, w którym muszą wykazać, że pozostali członkowie organu również ponoszą odpowiedzialność za szkodę (art. 441 § 1 k.c.).

O odpowiedzialności solidarnej mówi też w art. 14 ust 5 ustawy o pożytku, który przewiduje solidarną odpowiedzialność organizacji pozarządowych za zobowiązania wynikające ze złożenia wspólnej oferty i wykonania zobowiązania na zasadach określonych w umowie o wsparcie realizacji zadania publicznego lub o powierzenie realizacji zadania publicznego. Zasady solidarności tego zobowiązania są analogiczne do wcześniej opisanych. Jeżeli organizacje, które złożyły wspólną ofertę, nieprawidłowo wywiążą się z umowy, to ewentualne roszczenia z tytułu nienależytego wykonania umowy będą mogły być dochodzone od każdej z nich w całości lub części.

PODSTAWA PRAWNA:

• Ustawa z dn. 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (Dz. U. Nr 96, poz. 873 z późn. zm.), zwana ustawą o pożytku
• Ustawa z dn. 22 stycznia 2010 r. o zmianie ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 28, poz. 146)
• Ustawa z dn. 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 93 z późn. zm.)