Jak zakończyć działalność fundacji?

STATUTOWA LIKWIDACJA FUNDACJI
W ustawie o fundacjach problematyce zakończenia działalności fundacji ustawodawca poświęcił tylko jeden artykuł (art. 15). Dlatego też istnieją dość duże rozbieżności poglądów na temat możliwych przyczyn likwidacji fundacji. Z pewnością fundacja nie może, w przeciwieństwie do stowarzyszenia, zostać rozwiązana wyłącznie na mocy uchwały własnego organu lub decyzji fundatora. Niektórzy prawnicy uważają, że fundację można zlikwidować wyłącznie w przypadkach wyraźnie przewidzianych w ustawie. To stanowisko oznacza, że fundację można zlikwidować wyłącznie, gdy przewiduje to ustawodawca, nie zaś na mocy postanowień statutu lub z woli jakiegokolwiek organu fundacji. Zdaniem innych ustawodawca nie wyłączył możliwości statutowej likwidacji fundacji.

USTAWOWE PRZYCZYNY LIKWIDACJI
Przepisy ustawy o fundacjach stanowią, że fundacja powinna zostać zlikwidowana jeśli (art. 15 ust. 1 ustawy o fundacjach):

osiągnięto cel, dla którego została ustanowiona - przyczyna ta w zasadzie nie ma żadnego znaczenia praktycznego. Wynika to z bardzo ogólnego sposobu określania celów fundacji w zdecydowanej większości statutów. W związku powyższym w praktyce nie jest możliwa sytuacja, w której nastąpiłoby całkowite osiągnięcie zakładanych przez fundację celów.

wyczerpano środki finansowe i majątek fundacji - przyczyna ta może znaleźć zastosowanie praktyczne. Łatwo bowiem wyobrazić sobie sytuację, w której fundacja realizując cele określone w statucie, wyzbywa się całego swojego majątku. Działanie takie nie musi być przejawem niegospodarności, lecz może być spowodowane sytuacją obiektywną.

Dodatkowo Kodeks cywilny przewiduje, że każda osoba prawna, w tym również fundacja, powinna zostać zlikwidowana w razie braku możliwości prowadzenia swoich spraw z powodu braku powołanych do tego organów (art. 42 k.c.). Zgodnie z art. 42 k.c. jeżeli osoba prawna, a więc również fundacja, nie może prowadzić swoich spraw z braku powołanych do tego organów, sąd ustanawia dla niej kuratora. Ustanowiony przez sąd kurator powinien postarać się niezwłocznie o powołanie organów fundacji, a w razie niemożności ich powołania, powinien złożyć wniosek o likwidację fundacji. Jak więc widać, w tym przypadku likwidacja fundacji nie następuje automatycznie, lecz powinna być poprzedzona staraniami o powołanie organów fundacji w celu umożliwienia jej dalszej działalności. Ustawa o fundacjach stanowi wyraźnie, że każda fundacja musi posiadać zarząd. Ponadto statuty poszczególnych fundacji mogą przewidywać powołanie jeszcze innych władz fundacji. 4 Izdebski H., Fundacje i stowarzyszenia. Komentarz, orzecznictwo, skorowidz, OficynaWydawniczaTransit, Warszawa 2001.W takiej sytuacji brak tych organów, jeżeli powoduje „niemożliwość prowadzenia przez fundację jej spraw”, może być powodem jej likwidacji.

W razie zaistnienia przyczyn wskazanych wcześniej fundacja powinna być, a nie tylko może być, zlikwidowana. Z samej istoty fundacji, jako wyodrębnionego majątku służącego realizacji celu określonego przez fundatora, wynika konieczność jej likwidacji w razie wyczerpania się majątku lub osiągnięcia celu, dla którego została ustanowiona.

'3. STATUTOWE PRZYCZYNY LIKWIDACJI
Kwestią sporną pozostaje możliwość określenia w statucie fundacji przyczyn jej likwidacji innych niż określone w art. 15 ustawy o fundacjach oraz w innych ustawach. Niektórzy prawnicy uznają, że ze zwrotu “...jeżeli statut fundacji nie przewiduje likwidacji fundacji” można wyprowadzić wniosek, iż statut może przewidywać likwidację fundacji, wskazując także, inne niż określone w ustawach, przyczyny uzasadniające wszczęcie postępowania likwidacyjnego. Statut fundacji może ponadto regulować tryb tego postępowania. Jeżeli chodzi o konkretne statutowe przyczyny likwidacji fundacji, to najczęściej przyjmuje się, że statut fundacji może przewidzieć likwidację fundacji:

po upływie terminu określonego w akcie fundacyjnym (akt fundacyjny to akt notarialny, zawierający oświadczenie woli fundatora o ustanowieniu fundacji),

po ziszczeniu się warunku rozwiązującego, z zastrzeżeniem którego został dokonany akt fundacyjny.

W tych przypadkach fundacja nie traciłaby oczywiście automatycznie osobowości prawnej. Zaistnienie jednej z tych okoliczności uzasadniałoby jedynie konieczność wszczęcia postępowania likwidacyjnego przez kompetentne w tym zakresie organy fundacji.
Dotychczasowe orzecznictwo Sądu Najwyższego wyklucza jednakże możliwość likwidacji fundacji z przyczyn innych, niż wyraźnie wskazane w przepisach prawa. Sąd Najwyższy stoi bowiem na stanowisku, że statut fundacji nie może określać innych podstaw utraty osobowości prawnej przez fundację niż określone w ustawie o fundacjach. Natomiast dopuszczalne jest, zdaniem Sądu Najwyższego, określenie w statucie sposobu likwidacji fundacji. Innymi słowy statut może regulować (precyzować) zasady likwidacji fundacji.